NASA (नॅशनल एरोनॉटिक्स अँड स्पेस ॲडमिनिस्ट्रेशन) आणि ISRO (इंडियन स्पेस रिसर्च ऑर्गनायझेशन) यांनी NISAR (NASA-ISRO Synthetic Aperture Radar) हा महत्वाकांक्षी अंतराळ प्रकल्प सुरू करण्यासाठी हातमिळवणी केली आहे. हा उपग्रह 2025 मध्ये प्रक्षेपित होणार असून पृथ्वीवरील विविध प्रकारचे बदल, हवामानातील बदल आणि पर्यावरणीय स्थितीचे निरीक्षण करण्यासाठी या मिशनची योजना आखण्यात आली आहे. या प्रकल्पामुळे जागतिक हवामान बदल आणि पृथ्वीवरील नैसर्गिक घटनांवर अधिक सखोल दृष्टिकोन मिळणार आहे.
NISAR मिशनचा उद्देश:
NISAR उपग्रह पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर होणाऱ्या भौतिक बदलांचे तसेच पर्यावरणीय स्थितीचे अद्ययावत आणि अचूक मापन करण्यासाठी तयार करण्यात आला आहे. पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील नैसर्गिक घटनांचे निरीक्षण करण्यासाठी NASA आणि ISRO च्या या उपग्रहाने अत्याधुनिक रडार तंत्रज्ञानाचा वापर केला आहे. या उपग्रहाच्या माध्यमातून खालील मुद्द्यांवर लक्ष ठेवले जाणार आहे:
- वनविभाग आणि जंगलांचे निरीक्षण – NISAR उपग्रह पृथ्वीवरील जंगलांचे जागतिक प्रमाणावर मापन करेल आणि त्यातील होणाऱ्या बदलांचे निरीक्षण करेल. जंगलांची कापणी, वनविनाश, पुनर्रचना या बाबींची तपशीलवार नोंद करण्यात येईल.
- ग्लेशियर आणि बर्फ वितळण्याचे निरीक्षण – आर्क्टिक आणि अंटार्क्टिक भागातील बर्फ वितळण्याच्या प्रक्रियेवर लक्ष ठेवून हवामानातील बदलांचा मागोवा घेण्यात मदत होईल. या मिशनमुळे समुद्र पातळीत होणाऱ्या वाढीचा अंदाज घेता येईल.
- भूकंप, ज्वालामुखी आणि इतर भूस्खलनाच्या घटना – पृथ्वीवरील भूस्खलनाच्या घटना, ज्वालामुखी उद्रेक, भूकंप आणि tectonic plate मुव्हमेंट यांचा सखोल अभ्यास करून भविष्यातील संभाव्य आपत्तींचा अंदाज घेतला जाऊ शकतो.
- महासागर पातळी आणि हवामानातील बदल – समुद्राची पातळी, तीव्र वादळे, समुद्राच्या प्रवाहांवर होणारे बदल यावर लक्ष ठेवून पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करण्यात येईल.
NISAR मिशनची तांत्रिक वैशिष्ट्ये:
NISAR हा उपग्रह अत्याधुनिक रडार प्रणालींनी सुसज्ज आहे. हे रडार सिस्टीम्स पृथ्वीवरील पृष्ठभागाचा तपशीलवार नकाशा तयार करतील आणि 12 दिवसांच्या अंतराने पृथ्वीचा सर्वंकष आढावा घेतील. या उपग्रहात दोन प्रमुख बँड रडार वापरले जात आहेत:
- S-बँड रडार – ISRO ने तयार केलेली ही प्रणाली जमिनीवरच्या खडकांपासून झाडांच्या पानांपर्यंत, सर्व प्रकारच्या पृष्ठभागांवर डेटा संकलन करेल.
- L-बँड रडार – NASA ने विकसित केलेली ही प्रणाली पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील लहान लहान बदलांचे निरीक्षण करेल, जसे की वनस्पतींच्या वाढीतील बदल किंवा बर्फाच्या पृष्ठभागावर होणारे छोटे हालचाली.
दोन्ही रडार प्रणालींमुळे पृथ्वीवरील बारीकसारीक बदलही अचूकपणे मोजता येतील. याचा उपयोग करून वैज्ञानिक विविध आपत्ती, पर्यावरणीय बदल आणि मानवी हस्तक्षेपामुळे होणाऱ्या परिणामांचे निरीक्षण करू शकतात.
NASA आणि ISRO यांचा ऐतिहासिक सहयोग:
NASA आणि ISRO या दोन आघाडीच्या अंतराळ संशोधन संस्थांनी अनेक दशकांपासून विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि अंतराळ संशोधनामध्ये आपापल्या योगदानाने जागतिक स्तरावर नाव मिळवले आहे. NISAR मिशनसारख्या महत्त्वपूर्ण प्रकल्पावर त्यांचा सहयोग हा भविष्यातील हवामान बदल आणि पृथ्वीवरील पर्यावरणीय घटकांचा अभ्यास करण्यासाठी मोलाचे ठरेल. NASA च्या संशोधन क्षेत्रातील प्रगत तंत्रज्ञान आणि ISRO च्या प्रभावी उपग्रह निर्मिती तंत्रज्ञानाचा संगम हा जागतिक हवामानविषयक संशोधनासाठी मोठी क्रांती ठरू शकतो.
NISAR मिशनचा जागतिक प्रभाव:
NISAR उपग्रहामुळे फक्त भारत आणि अमेरिका या दोन देशांनाच नव्हे तर संपूर्ण जगाला फायदे होतील. हा उपग्रह पृथ्वीच्या पर्यावरणीय बदलांवर लक्ष ठेवून हवामानातील बदलांचा अचूक अंदाज लावू शकतो. पर्यावरणविषयक जागतिक समस्या, जसे की ग्लोबल वॉर्मिंग, नैसर्गिक आपत्ती आणि समुद्र पातळीत होणारी वाढ याबद्दल वेळेत माहीती मिळवून त्यावर उपाययोजना करण्यासाठी या मिशनचा उपयोग होईल.
NISAR चा भविष्यातील उपयोग:
यापुढील काळात, NISAR मिशनचा वापर केवळ हवामान बदलांचा अभ्यास करण्यासाठीच नव्हे तर कृषी, नैसर्गिक संसाधन व्यवस्थापन, आपत्ती व्यवस्थापन यासाठीही होईल. उपग्रहाकडून मिळणारा डेटा शास्त्रज्ञांना आणि सरकारांना नैसर्गिक संसाधनांचे व्यवस्थापन आणि हवामान बदलांशी सामना करण्यासाठी योग्य पावले उचलण्यास मदत करेल.
ISRO च्या विविध स्थानांची यादी:
ISRO (इंडियन स्पेस रिसर्च ऑर्गनायझेशन) च्या मुख्य कार्यालयांसह विविध केंद्रे भारतभर विविध कार्यांसाठी कार्यरत आहेत. खाली ISRO च्या प्रमुख स्थानांची यादी दिली आहे:
- बंगळुरू – मुख्यालय
- तिरुवनंतपुरम – विक्रम साराभाई स्पेस सेंटर (VSSC)
- श्रीहरिकोटा – सतीश धवन स्पेस सेंटर (SDSC)
- नाशिक – भारतातील उपग्रह निर्मिती केंद्र
- पुणे – Indian Institute of Remote Sensing (IIRS)
- कोलकाता – ISRO’s Regional Remote Sensing Centre (RRSC)
- चंडीगढ – ISRO’s Regional Remote Sensing Centre (RRSC)
- देहरादून – ISRO’s Regional Remote Sensing Centre (RRSC)
- नवी दिल्ली – ISRO’s Space Applications Centre (SAC)
या सर्व केंद्रांच्या संयुक्त कार्यामुळे ISRO पृथ्वीवरील निसर्गीय बदलांचे निरीक्षण आणि हवामानाच्या स्थितीचे प्रभावी व्यवस्थापन करण्यात यशस्वी होत आहे.
